Önce güvenlik
- Yetişkin gözetimi ve koruyucu gözlük kullan. Deterjanı gözüne sürme, suyu içme.
- Karabiberi üfleme veya soluma; yetişkin az miktarda serpsin. Yalnız belirtilen deterjanı kullan, başka temizlik ürünü ekleme.
Uygun malzeme veya gözetim yoksa uygulama yapma; adımları okuyup tahmin-gözlem soruları üzerinden çalış.
Gerekli Malzemeler
- 2 temiz, sığ plastik kap
- Oda sıcaklığında su
- Çok az öğütülmüş karabiber
- Bir damla elde bulaşık deterjanı
- 2 pamuklu çubuk ve koruyucu gözlük
Başlamadan önce “Sence ne olacak?” sorusuna bir tahmin yaz. Sonuç tahmininden farklı çıkarsa tahminini değil, gözlemini kaydet.
Deney Nasıl Yapılır?
1. İki eş düzenek hazırla
Kaplara eşit miktarda su koy. Yüzeylerine çok ince bir tabaka karabiber serp; yığın oluşturma.
2. Önce kontrolü dene
Temiz ve deterjansız bir çubuğu ilk kabın ortasına hafifçe değdir. Karabiberdeki hareketi not et.
3. Tek değişken ekle
Diğer çubuğun ucuna yetişkin yardımıyla çok az deterjan al. İkinci kabın ortasına bir kez dokundur; suyu karıştırma.
4. Hareketi izle
İlk birkaç saniyede karabiberin hangi yöne gittiğini kaydet. İki kabın sonucunu karşılaştır.
5. Tekrarı temiz suyla yap
Yeniden denemeden önce kapları iyice durula ve taze su kullan. Eski suya tekrar deterjan eklemek aynı başlangıç koşulunu sağlamaz.
Ne Gözlemleyebilirsin?
Deterjanlı dokunuşta karabiberin önemli bir bölümü kısa sürede kenarlara taşınabilir. Temiz çubukta aynı güçlü hareket beklenmez; dokunmanın oluşturduğu küçük dalgalar yine görülebilir.
Bilimsel Açıklaması: Neden Böyle Oluyor?
Su yüzeyindeki tanecikler arasındaki çekim, yüzey gerilimi denen etkiye katkı sağlar. Hafif ve kolay ıslanmayan karabiber parçalarının bir kısmı yüzeyde kalabilir.
Deterjan temas ettiği yerde yüzey gerilimini azaltır. Yüzey boyunca oluşan farklar suyun hareketine yol açar; yüzeydeki karabiber bu hareketle taşınır. Deneyde karabiber hareketi görünür kılar. Sonucu yalnızca ‘karabiber deterjandan korkar’ diye açıklamak doğru değildir.
Sık yapılan yorum hatası
Karabiber mikrop değildir. Bu deney mikropların öldüğünü kanıtlamaz; yüzey hareketini gösterir. El yıkamanın etkisi için ayrı bilimsel bilgiler gerekir.
Deneyi Küçük Bir Araştırmaya Dönüştür
Deterjansız dokunuş ile deterjanlı dokunuş aynı sonucu verir mi?
- Değiştireceğin
- Yalnız çubukta deterjan olup olmamasını değiştir.
- Gözlemleyeceğin / ölçeceğin
- İlk 3 saniyede açılan boş alanın yaklaşık çapını kabın dışından cetvelle karşılaştır.
- Sabit tutacakların
- Kap, su miktarı, karabiber miktarı ve dokunuş yeri aynı olsun; her tekrar temiz suyla başlasın.
Defterine “Tahminim — Düzenek — Gözlemim — Sonucum” başlıklarını aç. Bir denemeyi herkes için geçerli kurala dönüştürme; beklenmeyen sonuçları da yaz.
Deney Çalışmadıysa Neyi Kontrol Etmelisin?
Karabiber baştan dibe battı.
Çok fazla karabiber kullanma; taze suyun yüzeyine nazikçe ve az miktarda serp. Bir miktarının batması olağandır.
İkinci dokunuşta hareket olmadı.
İlk dokunuş yüzeyi değiştirmiştir. Kabı durulayıp yeni su ve karabiberle yeniden kur.
Deney sonrası temizlik
Karabiberli suyu yetişkin yardımıyla temizle; kapları durula ve ellerini yıka.
Sık Sorulan Sorular
Karabiber deterjandan neden uzaklaşır?
Deterjanın yerel olarak değiştirdiği yüzey gerilimi yüzeyde akış oluşturur. Karabiber parçaları bu hareketle taşınır; canlı gibi kaçmaz.
Bu deney mikrop deneyi midir?
Hayır. Karabiber mikroorganizma değildir. Gözlenen olay yüzey gerilimi ve suyun hareketiyle ilgilidir.
Neden her seferinde temiz su gerekiyor?
Deterjan kalıntısı başlangıçtaki yüzey koşullarını değiştirir. Adil karşılaştırma için kap durulanıp yeniden hazırlanmalıdır.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Anlatım FenciHoca için özgün Türkçe olarak hazırlanmıştır. Aşağıdaki eğitim ve bilim kaynakları, deneyin arkasındaki kavramları incelemek içindir; kurumlar FenciHoca içeriğini onaylamış veya deneyi burada uygulamış değildir.