Önce güvenlik
- Yetişkinle uygula; şişeyi yavaşça aç ve deney kabını kapatma.
- Deneyde kullanılan üzümü yeme ve sıvıyı içme. Küçük parçaları küçük çocuklardan uzak tut.
Uygun malzeme veya gözetim yoksa uygulama yapma; adımları okuyup tahmin-gözlem soruları üzerinden çalış.
Gerekli Malzemeler
- 2 şeffaf plastik bardak
- Yeni açılmış sade maden suyu
- Oda sıcaklığında normal su
- 4–6 küçük kuru üzüm
- Zamanı izlemek için saat
Başlamadan önce “Sence ne olacak?” sorusuna bir tahmin yaz. Sonuç tahmininden farklı çıkarsa tahminini değil, gözlemini kaydet.
Deney Nasıl Yapılır?
1. Tahminini yaz
Kuru üzümün normal su ve maden suyunda ne yapacağını ayrı ayrı tahmin et. Tahminin sonuçla aynı olmak zorunda değil.
2. Sıvıları hazırla
Bir bardağa normal su, diğerine yeni açılmış maden suyu koy. Sıvı seviyeleri eşit ve bardaklar açık olsun.
3. Üzümleri ekle
Her bardağa benzer büyüklükte ikişer küçük kuru üzüm bırak. İlk anda nerede durduklarını gözle.
4. Kabarcıkları izle
Maden suyundaki üzümlerin girintilerinde kabarcık birikip birikmediğine bak. Yükselen bir üzümü yüzeye kadar takip et.
5. Hareket sayısını kaydet
Beş dakika boyunca yüzeye çıkan üzüm sayısını iki bardak için ayrı kaydet. Her üzümün aynı hareketi yapmasını bekleme.
Ne Gözlemleyebilirsin?
Bazı üzümler maden suyunda yükselip yeniden batabilir; normal suda bu döngü genellikle görülmez. Kabarcıklar azaldıkça hareket yavaşlayabilir. Üzümün büyüklüğü ve yüzeyi sonucu etkiler.
Bilimsel Açıklaması: Neden Böyle Oluyor?
Maden suyundan ayrılan karbondioksit kabarcıkları üzümün pürüzlerine tutunabilir. Üzüm ve ona tutunan gaz birlikte düşünüldüğünde hacim artarken kütle çok az artar. Yüzme koşulları değişebilir ve bu bütün yukarı çıkabilir.
Yüzeye ulaşan kabarcıkların bir bölümü ayrılır. Gaz desteği azalan üzüm yeniden batabilir. Burada ‘üzümün içi aniden gaz oldu’ demiyoruz; üzümün dışına tutunan kabarcıklarla birlikte oluşan yapıyı inceliyoruz.
Sık yapılan yorum hatası
Üzüm canlanmaz; kendi kendine yüzmeye karar vermez. Hareket, gaz kabarcıklarıyla değişen fiziksel koşullarla açıklanır.
Deneyi Küçük Bir Araştırmaya Dönüştür
Gazlı ve gazsız su aynı üzümü aynı biçimde hareket ettirir mi?
- Değiştireceğin
- Yalnız suyun gazlı olup olmamasını değiştir.
- Gözlemleyeceğin / ölçeceğin
- Beş dakikadaki yüzeye ulaşma sayısını kaydet.
- Sabit tutacakların
- Bardaklar, sıvı miktarı ve sıcaklığı, üzüm sayısı ve yaklaşık büyüklüğü aynı olsun.
Defterine “Tahminim — Düzenek — Gözlemim — Sonucum” başlıklarını aç. Bir denemeyi herkes için geçerli kurala dönüştürme; beklenmeyen sonuçları da yaz.
Deney Çalışmadıysa Neyi Kontrol Etmelisin?
Üzümler hiç yükselmiyor.
Gazı kaçmamış maden suyu ve daha küçük, pürüzlü üzümler dene. Sıvıyı karıştırmadan birkaç dakika izle; her üzüm yükselmeyebilir.
İlk başta hareket vardı, sonra durdu.
Sıvının gazı zamanla azalabilir. Bunu başarısızlık değil gözlem olarak kaydet; yeni açılmış suyla ayrı bir tekrar yap.
Deney sonrası temizlik
Deney sıvısını ve üzümleri yetişkin yardımıyla ayırıp uygun şekilde at; kapları yıka.
Sık Sorulan Sorular
Dans eden kuru üzüm deneyinde neden maden suyu kullanılır?
Gazlı sıvı, üzümün yüzeyine tutunabilen kabarcıklar sağlar. Normal su karşılaştırma düzeneğidir.
Bütün kuru üzümler yükselir mi?
Hayır. Büyüklük, yüzey yapısı ve sıvıdaki gaz miktarı etkili olabilir. Yükselmeyen üzümleri de sonuç tablosuna yaz.
Bu deney hangi konuyu gösterir?
Yüzme-batma koşulları, gaz kabarcıkları ve üzüm-kabarcık bütününün ortalama yoğunluğu arasındaki ilişkiyi incelemeye yardımcı olur.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Anlatım FenciHoca için özgün Türkçe olarak hazırlanmıştır. Aşağıdaki eğitim ve bilim kaynakları, deneyin arkasındaki kavramları incelemek içindir; kurumlar FenciHoca içeriğini onaylamış veya deneyi burada uygulamış değildir.