Önce güvenlik
- Nişastayı yetişkin yavaşça eklesin; tozu üfleme ve soluma. Karışımı tatma.
- Sertçe vurma, kabın üstüne basma ve büyük bir havuz hazırlama. Dökülen karışım kaygan olabilir; hemen temizle.
Uygun malzeme veya gözetim yoksa uygulama yapma; adımları okuyup tahmin-gözlem soruları üzerinden çalış.
Gerekli Malzemeler
- Yaklaşık 1 su bardağı mısır nişastası
- Yaklaşık yarım su bardağı oda sıcaklığında su
- Geniş plastik kap ve kaşık
- Tepsi, kâğıt havlu ve atık poşeti
Başlamadan önce “Sence ne olacak?” sorusuna bir tahmin yaz. Sonuç tahmininden farklı çıkarsa tahminini değil, gözlemini kaydet.
Deney Nasıl Yapılır?
1. Küçük miktarla başla
Kabı tepsiye yerleştir ve nişastayı yavaşça koy. Tozun havalanmasını beklemeden suyu azar azar ekle.
2. Kıvamı ayarla
Yaklaşık iki ölçü nişasta ve bir ölçü su başlangıç oranıdır. Kaşıkla yavaşça karıştır; gerekirse suyu birer çay kaşığı kadar ekle.
3. Yavaş dokun
Kaşığı karışıma yavaşça indirip kaldır. Nasıl aktığını gözle; kabı taşırma.
4. Hızı değiştir
Kaşığın düz kısmıyla yüzeye kısa ve hafif bir dokunuş yap. Sert vurmak yerine yavaş harekete göre hissettiğin direnci karşılaştır.
5. Yeniden yavaşla
Karışımı kaşıkla yavaşça akıt. Aynı karışımın yeniden akabildiğini kaydet; deneyde sıcaklığı değiştirme.
Ne Gözlemleyebilirsin?
Uygun kıvamda karışım yavaş harekette akar; daha hızlı harekette geçici olarak daha dirençli hissedilebilir. Çok sulu veya çok kuru karışım bu farkı belirgin göstermeyebilir.
Bilimsel Açıklaması: Neden Böyle Oluyor?
Oobleck, suda dağılmış çok küçük nişasta tanecikleri içerir. Akmaya karşı gösterdiği direnç her koşulda aynı değildir; bu nedenle Newton tipi olmayan akışkanlara örnektir. Hızlı zorlamada taneciklerin etkileşimleri ve sürtünme daha dirençli bir yapı oluşturabilir.
Ortaokul düzeyinde asıl hedef karmaşık bir model ezberlemek değil, ‘aynı malzeme farklı uygulamalarda aynı mı davranır?’ sorusunu gözlemlemektir. 5–6. sınıfta nitel karşılaştırma, 7–8. sınıfta ise tek değişken ve tekrarlı deneme üzerinde durulabilir.
Sık yapılan yorum hatası
Karışım elinin hareketiyle donup erimez. Burada bir hâl değişimi değil, uygulanan zorlamaya bağlı değişen akış direnci gözlenir.
Deneyi Küçük Bir Araştırmaya Dönüştür
Su oranı, yavaş ve hızlı dokunuş arasındaki farkı değiştirir mi?
- Değiştireceğin
- İki küçük örnekte yalnız eklenen su miktarını değiştir.
- Gözlemleyeceğin / ölçeceğin
- Aynı kaşık hareketinde direnci ‘az, orta, fazla’ olarak kaydet; bunun öznel bir ölçek olduğunu belirt.
- Sabit tutacakların
- Nişasta miktarı, kap ve kaşık, karıştırma süresi ve dokunuş biçimi aynı olsun.
Defterine “Tahminim — Düzenek — Gözlemim — Sonucum” başlıklarını aç. Bir denemeyi herkes için geçerli kurala dönüştürme; beklenmeyen sonuçları da yaz.
Deney Çalışmadıysa Neyi Kontrol Etmelisin?
Karışım sürekli su gibi akıyor.
Azar azar nişasta ekleyip yavaşça karıştır. Her eklemeyi not et; tek seferde çok toz dökme.
Karışım ufalanıyor, hiç akmıyor.
Birer çay kaşığı su ekle. Her eklemeden sonra kıvamı yeniden kontrol et.
Deney sonrası temizlik
Nişastalı karışımı lavaboya dökme; tıkanmaya yol açabilir. Fazlasını havluyla alıp uygun katı atık kutusuna koy; kalan ince kalıntıyı yetişkin temizlesin.
Sık Sorulan Sorular
Oobleck için un kullanılabilir mi?
Bu tarif mısır nişastası içindir. Un farklı içerik ve kıvam oluşturur; aynı sonucu beklemek doğru değildir.
Nişasta ve su karışımı katı mı sıvı mı?
Bu bir süspansiyondur; akış davranışı zorlamaya bağlı değişir. Sert hissetmesi, sırayla donup eridiği anlamına gelmez.
Oobleck lavaboya dökülür mü?
Hayır. Yoğun nişastalı karışımı uygun katı atık kutusuna al; kabı yetişkin yardımıyla temizle.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Anlatım FenciHoca için özgün Türkçe olarak hazırlanmıştır. Aşağıdaki eğitim ve bilim kaynakları, deneyin arkasındaki kavramları incelemek içindir; kurumlar FenciHoca içeriğini onaylamış veya deneyi burada uygulamış değildir.